Een armband rolt uit de 3D printer

Amsterdam, 3D Hubs.

Bioloog Sander van Andel in Gabon

Geld inzamelen via via voor een project gebeurt steeds vaker. Deze manier van doneren vergroot de betrokkenheid van gevers bij een project. Massa is kassa.

Ruim 19.000 euro stond er gisterenmiddag op de teller voor een studie van de Rijksuniversiteit Groningen naar de Noorse stern. Belangrijk onderzoek, vindt bioloog Maarten Loonen. Door middel van crowdfunding (zie kader) probeert hij genoeg geld in te zamelen om meerdere studenten mee te nemen naar Spitsbergen. De vluchtroute van de stern staat volgens de wetenschapper symbool voor klimaatverandering. Hij past aan de hand van de schommelingen in de temperatuur en de opwarming van de aarde zijn route aan van de Noord- naar de Zuidpool en terug.

“Studenten kunnen steeds minder werkbeurzen aanvragen, daarom proberen we het nu via crowdfunding. De afdeling fondsenwerving van de Rijksuniversiteit wilde net een crowdfundingplatform opzetten”, zegt Loonen. Hij vindt deze wijze van geld inzamelen bovendien een mooie manier om donateurs bij zijn onderzoek te betrekken. “Zo kan ik veel mensen informeren over de stern.”

Hoogleraar Theo Schuyt van de Vrije Universiteit ziet dat crowdfunding inmiddels een vlucht neemt. “Gevers worden aangesproken door iemand tegen wie ze geen nee durven zeggen. Bovendien zien ze snel resultaat en krijgen ze directe betrokkenheid bij een project”, stelt Schuyt. “En ook in dit geval geldt: massa is kassa. Door veel kleine bijdragen van een grote groep donateurs kun je veel geld ophalen. Bovendien durven ze geen nee te verkopen tegen iemand die ze kennen.”

Bioloog Sander van Andel van de de Nederlandse tak van de International Union for Conservation of Nature financierde eveneens zijn project door middel van crowdfunding. Met een onbemand vliegtuigje, drone, wilde hij onderzoeken of de nesten van chimpansees vanuit de lucht te lokaliseren zijn. Hij vertrok vorig jaar september voor een verblijf van vier maanden naar een wildpark in het Afrikaanse Gabon. “Zonder crowdfunding was dat nooit van de grond gekomen. Dankzij de steun van bekenden en onbekenden heb ik ruim 3000 euro opgehaald waarmee ik de drone kon kopen.” Ook hij vindt de betrokkenheid van gevers een positief aspect aan deze manier van geld inzamelen. “Ik besloot om dit plan uit te voeren. Dat was niet bepaald een alledaags idee. Ik voelde mij dankzij crowdfunding niet alleen financieel, maar ook moreel gesteund.”

Uit Metro van vrijdag 7 juni 2013

Uit Financieel Dagblad dd. 18 mei 2013: Gemak, milieu en geld zijn redenen om de auto de deur uit te doen. De deelauto is een handig alternatief.

Hier heb ik toch echt een auto voor nodig, dacht Arjan Hamberg, toen hij onlangs voor zijn werk naar Almen moest. Maar na enig speuren bleek er een handig alternatief te zijn. ‘Ik ben met de trein gegaan en heb voor het laatste stukje een elektrische NS-scooter gehuurd. Dat baarde wel opzien. Bij mijn vertrek na de afspraak nam iemand nog een foto.’

Het is een kwestie van wennen

In een vorig leven was Hamberg een verstokte automobilist, goed voor 60.000 tot 80.000 kilometer per jaar. Maar als zelfstandig adviseur sociale innovatie merkte hij dat zijn Volvo 850 meestal voor de deur stilstond. ‘Ik nam steeds vaker het openbaar vervoer vanwege het gedoe met de auto. Ik kwam geregeld te laat door files of doordat ik geen parkeerruimte kon vinden. Die Volvo was mijn droomauto, maar na enig rekenwerk was de conclusie dat het onzin was om hem aan te houden.’

In 2010 deed Hamberg zijn auto weg. Hij schat dat dat hem duizenden euro’s per jaar scheelt. En het is een stuk duurzamer. Dat past weer bij de uitstraling van zijn bedrijf Lumax Producties, dat is gericht op duurzame verandertrajecten. Hamberg verwacht niet dat hij weer snel een auto zal kopen. ‘Als ik er een nodig heb, huur ik er een. Dat is steeds minder vaak. Ik had een grote auto omdat ik graag met het hele gezin ga kamperen. Het eerste autoloze jaar heb ik een auto gehuurd. Vorig jaar zijn we gaan fietsen door Nederland. Hartstikke leuk. Het is een kwestie van wennen. Er zijn zo veel goede alternatieven voor een eigen auto, daar heb je als automobilist geen idee van.’

Sterke stijging aantal deelauto’s

Er zijn een kleine acht miljoen personenauto’s in Nederland, maar het gebruik ervan stabiliseert en het bezit ervan wordt minder vanzelfsprekend. In tijden van crisis wordt kritischer gekeken naar de een na grootste kostenpost van het gemiddelde huishouden. Volgens het Nibud zou 6% van de Nederlanders het afgelopen jaar zijn auto de deur uit hebben gedaan. Dat cijfer lijkt overdreven, want dan zou de tweedehandsmarkt overspoeld moeten worden, en dat blijkt niet het geval. Maar dat meer mensen de auto wegdoen, is een feit.

Niet alleen financiële overwegingen ­spelen een rol. Jongeren vinden een eigen auto niet langer noodzakelijk. Een auto is geen voorwaarde voor verbinding met de rest van de wereld. Daar heb je de smartphone en de tablet voor. Het autogebruik in de leeftijdscategorie 18-29 jaar is de afgelopen vijftien jaar met een kwart gedaald. Een auto deel je met anderen en gebruik je als je hem echt nodig hebt. Logisch dus dat het aantal deelauto’s en aanbieders ervan de laatste jaren sterk stijgt. Vooral Peer2Peer is in opkomst. Daarbij huurt de ene particulier een auto van een andere particulier.

Stromende regen

Misschien ook een oplossing voor Hamberg, die het voorlopig bij huurauto’s houdt. ‘Een enkele keer mis ik de auto. Als ik mijn zoon door de stromende regen naar het voetballen moet brengen.’

M Tedja (foto: Miek Hoekzema)

Bezoekers gaan vaker bepalen wat er in het museum te zien is. Stemmen op een kunstwerk, of zelfs het onderwerp van een tentoonstelling bepalen, het kan allemaal.

Teylers Museum behoort samen met de Kunsthal en het Cobra Museum tot de pioniers van publieksparticipatie. ‘Het hangt in de lucht’, zegt directeur Marjan Scharloo. ‘De bezuinigingen hebben culturele instellingen wakker geschud. Kennelijk vindt het publiek dat wij onvoldoende communiceren en moeten we beter naar ze luisteren.’

En dat gebeurt. Bij de grote Rafaëltentoonstelling eerder dit jaar konden bezoekers meepraten over de echtheid van een bepaald werk. ‘Dat beroerde een snaar’, merkte de directeur. ‘Mensen stemden massaal en lieten 27.000 ­e-mailadressen achter. We kregen zelfs brieven waarin ze hun stelling onderbouwden.’

Mede door dat succes gaat het museum nu een stap verder. Het vraagt het publiek: ‘Welke Rembrandt wil je zien?’ Via de website kunnen mensen tot half september stemmen en hun motivatie en persoonlijke associaties achterlaten. Vanaf eind september hangt de publiekskeuze — honderd in getal — aan de muur. De keuze beperkt zich wel tot de collectie van Teylers met 265 etsen en 12 tekeningen.

Geen carte blanche

Voor het museum is het wennen om de regie uit handen te geven. Scharloo: ‘Met een tentoonstelling vertellen we normaal gesproken een verhaal. Nu hebben we nog geen idee hoe dat eruit gaat zien.’

Toch zullen ze zich in Haarlem geen buil vallen aan Rembrandt, zijn kwaliteit is onomstreden. De tentoonstelling gaat bovendien in op de appreciatie van het publiek voor de schilder. In de 19de eeuw rees Rembrandts ster tot onaantastbare hoogte en drong hij door tot het hoofdklassement van de kunstcanon, waar hij nog steeds soeverein aan de top staat. Op basis van de aankopen door het museum is precies te volgen hoe zijn populariteit toenam — met navenante aankoopprijzen.

Teylers geeft het publiek invloed, maar zeker geen carte blanche. ‘Volledige zeggenschap is een brug te ver. Dan verlies je als museum je geloofwaardigheid’, vindt Scharloo. ‘Wij moeten blijven aangeven wat belangrijke onderwerpen zijn.’ Iets vergelijkbaars zeggen de andere instellingen die met publieksparticipatie experimenteren.

‘We passen geen democratie toe. Mensen hebben behoefte aan experts’, zegt Katja Weitering, artistiek directeur van het Cobra Museum. Jannet de Goede, curator bij de Kunsthal: ‘We programmeren hoogwaardige tentoonstellingen. Ze moeten ook interessant zijn voor mensen die er niet aan meededen.’

Dat laatste was onvoldoende het geval met ‘Hipstamatic’, een presentatie in de Kunsthal met foto’s, gemaakt met een smartphone, die het publiek zelf kon insturen. ‘De interactie met bezoekers was spannend, maar de tentoonstelling zelf niet’, verduidelijkt De Goede. Kwaliteit was er wel bij de tentoonstelling ‘Binnenste Buiten’, waarbij het publiek drie jaar geleden zelf een zaal mocht inrichten. Mensen kregen een maquette met kunstwerken in de vorm van postzegels. ‘We verwachtten dat vooral kinderen zouden meedoen, maar het bleek een enorm succes onder volwassenen. Ze knutselden zich een ongeluk en legden er hun ziel en zaligheid in.’

Als opvolger is er nu ‘MaakMee’, een interactief project waarbij mensen zelf bepalen welke tentoonstelling er aan het einde van dit jaar is te zien. Om de kwaliteit te garanderen, is de keuze beperkt tot drie. Winnen de dinosauriërs (een familietentoonstelling gemaakt door het Londense Natural History Museum) het van de schoenen (uit het Modemuseum in het Belgische Hasselt)? Of presenteert de Kunsthal straks het werk van de Frans-Hongaarse opartkunstenaar Victor Vasarely, een expositie in samenwerking met Le Musée en Herbe in Parijs en de Fondation Vasarely in Aix-en-Provence? Als de winnaar half mei bekend is, kan het publiek onder andere meeschrijven aan zaalteksten, het affiche ontwerpen en meedenken over de inrichting en titel. Die fase duurt tot half november, waarna de opening een maand later volgt.

Nederland voorop

Internationaal lopen Nederlandse musea wat betreft publieksparticipatie voorop. In Duitsland zou zoiets ondenkbaar zijn, weet Scharloo. ‘Ze zijn daar wat traditioneler.’ De Kunsthal had ook moeite geschikte (buitenlandse) partners te vinden die bereid waren een expositie voor te bereiden. ‘MaakMee’ levert een winnende tentoonstelling op, maar ook twee verliezers. Veel instellingen haakten daarom af, vertelt De Goede.

Het Modemuseum Hasselt en het Museé en Herbe in Parijs zijn volgens De Goede vooral nieuwsgierig naar het traject. Het Natural History Museum in Londen zag direct mogelijkheden zelf zoiets te doen. Daar speelt de Kunsthal op in. Met ‘MaakMee’ wil het een internationaal format ontwikkelen voor communicatie met het publiek.

Het project richt zich op geïnteresseerde cultuurliefhebbers en op nieuw publiek. Wat willen zij? Eigenlijk weet niemand dat. Daarom programmeerde de Rotterdamse instelling eerder Museum Minutes, een proefopstelling om te onderzoeken hoe je mensen zover krijgt langer naar een kunstwerk te kijken. Het publiek kon dat bijvoorbeeld doen op een looptoestel uit de sportschool, ondertussen met een koptelefoon luisterend naar uitleg over het werk.

Museumprofessionals konden die toeters en bellen niet waarderen, terwijl het publiek enthousiast reageerde en andere ideeën opperde. Waarom niet met een stoeltjeslift langs de kunstwerken? Of een lopende band met kunstwerken, zoals bij Eén van de acht, het legenda‑
rische televisieprogramma van Mies Bouwman?

Het maakt De Goede niet uit of het publiek kermis wil, maar dat moet dan wel dienstbaar zijn aan het verhaal van de tentoonstelling. Bij ‘MaakMee’ wil ze zo open mogelijk met alles omgaan. Maar wie weet zit ze straks in crisisoverleg. ‘Want stel dat er geen reacties komen. Of dat mensen ons overstelpen met vragen.’

Kloof

Zolang zestig procent van de Nederlanders nimmer een museum bezoekt, is de vraag wat het publiek wil relevant, vindt Pjotr de Jong. Hij is creatief directeur van Vandejong, een communicatiebureau met klanten in de kunstwereld, waaronder de fotografiebeurs Unseen. ‘Er is werk aan de winkel’, zegt hij. ‘De meeste musea programmeren voor soortgenoten.’ Daarmee signaleert hij dezelfde kloof tussen publiek en museumsector die De Goede schetst.

Artistiek directeur Weitering van het Cobra Museum haakt aan. ‘We zijn te veel bezig geweest met het maken van tentoonstellingen voor elkaar. Mede door de bezuinigingen realiseren we ons nu pas dat de museumwereld weinig terugkoppeling vraagt. Als mensen naar buiten lopen, dan hebben we geen idee hoe ze het hier hebben gehad.’

Daar hoopt ze achter te komen via publieksparticipatie, een toverwoord dat volgens haar een blijvertje is en geen ‘moetje’ van overheid of sponsor. ‘Het geeft ons waardevolle informatie en behoort tot de normale taken van het museum.’ Onlangs zette het museum de eerste stappen bij ‘SNAKE’, de tentoonstelling met werk van Michael Tedja. Een paar weken na de opening mocht het publiek bepalen welke werken gewisseld zouden worden. Aanvankelijk reageerden mensen onzeker. ‘Wie zijn wij om dat zomaar te beslissen?’ Maar onder begeleiding raakten ze enthousiast. Voor meer interactie met het publiek loopt tijdens ‘SNAKE’ een medewerker rond met een tablet, waarop mensen iets kunnen inspreken, een foto maken en een bericht achterlaten. De Cobra Zoom-In app werkt als gastenboek 2.0, verduidelijkt Eric Wie, hoofd communicatie. ‘Het is een eerste vorm van publieksparticipatie waarbij de consument steeds meer macht krijgt.’

Het museum gaat ook de dialoog aan met specifieke bezoekers, onder andere Rietveldacademiestudenten. Hoe ervaren zij het museum? ‘Jullie vertegenwoordigen werk van een radicale, revolutionaire groep kunstenaars, maar in het museum voel je daar weinig van’, luidde het antwoord. Dat zette het Cobrateam aan het denken. De Rietveldacademiestudenten bekijken nu in hoeverre ze die geest van weleer tot leven kunnen wekken.

In marketingtermen verlegt het museum met de introductie van publieksparticipatie de strategie van push naar pull, legt Wie uit. ‘Lange tijd zeiden we: “Koop dit”, maar nu vragen we: “Wat wil je?”’ Niet langer stelt het museum zich op als de autoriteit. Gezien de maatschappelijke veranderingen is dat niet meer dan logisch. Maar ook een beetje spannend.

Filantropie stond altijd gelijk aan schenken. Maar wie goed wil doen, ontdekt dat investeren soms een groter maatschappelijk effect kan hebben dan geld geven.

Het klinkt misschien vreemd, maar een aantal vermogende Nederlanders investeert geld in een bedrijf dat uitwasbare maandverbanden voor Ugandese schoolmeisjes maakt. Waarom? Omdat ze deze meisjes een betere toekomst willen bieden en geloven dat Afripads daar een goede oplossing voor heeft.

Bill Gates

Door gebrek aan maandverband zitten schoolmeisjes in Uganda thuis in de week dat ze ongesteld zijn. Ze missen dus elke maand een week onderwijs, waardoor hun kansen op een goede baan slinken. Ze hebben maar één schooluniform, en als daar een vlekje op komt worden ze uitgelachen. Afripads maakt een wasbaar maandverband. Dat is goedkoop, duurzaam en het maakt dat de meisjes naar school kunnen.

De investeerders in Afripad kunnen zich spiegelen aan illustere voorbeelden. Topzakenmannen Bill Gates, George Soros en Richard Branson kiezen al regelmatig voor investeringen in plaats van schenkingen om problemen op het gebied van milieu, gezondheid en armoede op te lossen. Die aanpak vindt steeds meer navolging, ook onder Nederlandse particulieren, stichtingen en verenigingen. Waar zij vroeger kozen voor donaties, verstrekken ze nu ook kredieten of worden ze aandeelhouder.

Impactinvestering

Ze denken daarmee een grotere impact te kunnen hebben. ‘Bij schenken wordt er minder verantwoordelijkheid van de ontvangende partij gevraagd’, aldus Cortijn Valkenburg van private bank Insinger de Beaufort. ‘Dat zag je bijvoorbeeld na de tsunami van 2004 in Azië. Sommige getroffen vissers kregen na de ramp een nieuwe boot. Anderen kregen een microkrediet om een boot aan te schaffen. Die laatste groep onderhield de boten veel beter, omdat de vissers meer het gevoel hadden dat het hun boot was.’

Exacte cijfers ontbreken, maar private banken en vermogensbeheerders bevestigen dat de vraag naar zogenoemde impactinvesteringen groeit. Bij een impactinvestering steekt een belegger geld in een initiatief dat een concrete oplossing biedt voor een maatschappelijk probleem, zoals slechte of weinig efficiënte gezondheidszorg, ongeletterdheid of gebrekkige toegang tot schoon drinkwater.

Schenkingen

‘Het is nog niet gangbaar, maar steeds meer vermogende particulieren vervangen schenkingen door investeringen’, vertelt vermogensbeheerder Hermar Jansen van private bank Theodoor Gilissen. Hun beweegredenen verschillen, maar niet zelden zijn ze teleurgesteld in het effect van reguliere giften. ‘Ze zien in dat ontwikkelingssamenwerking negatieve bijeffecten kan hebben, zoals zorgafhankelijkheid en luiheid’, zegt Jansen. ‘Die vorm van hulp brengt geen structurele verbetering of zelfredzaamheid.’

Ook de lage rente moedigt aan om de overstap naar investeren te maken. Veel filantropen hebben hun vermogen op een reguliere manier belegd. Ze gebruiken de winst, zoals uit rente of dividenden, voor schenkingen. Maar door de lage rente neemt de capaciteit om te geven af. ‘Daarom bekijken zij nu of ze wellicht een deel van hun vermogen kunnen inzetten voor een goed doel’, aldus Albert van Zadelhoff, directeur private banking bij Triodos.

Onze definitie van Sharity: maatschappelijke organisaties (al dan niet met winstoogmerk) die, gedragen door doelgenoten, een gemeenschappelijke droom willen laten uitkomen. Doelgenoten spannen zich gezamenlijk in, gefaciliteerd door een lean & mean georganiseerde organisatie, om de benodigde middelen voor hun droom bijeen te krijgen.